Trong cờ tướng, quân tốt là quân cờ có luật đi đơn giản nhất. Mỗi nước chỉ tiến một bước, không được đi lùi, không được đi ngang cho đến khi qua sông. Chính sự đơn giản đó lại mang một ý nghĩa rất sâu: một khi đã bước lên phía trước, không có khái niệm quay đầu. Quân tốt không được sinh ra để linh hoạt, mà để gánh lấy sự không thể đảo ngược của lựa chọn.
Trong binh pháp, quân tốt đại diện cho tầng thấp nhất của hệ thống. Nó không có quyền lựa chọn chiến trường, không có khả năng rút lui chiến thuật. Nhưng cũng chính vì vậy, mỗi bước đi của quân tốt đều là một sự cam kết. Khi tiến lên, nó chấp nhận rằng hoặc sẽ tiếp tục tồn tại trong thế trận mới, hoặc sẽ bị loại bỏ. Không có vùng an toàn ở phía sau.
Trong Sử ký, Tư Mã Thiên mô tả những tướng lĩnh được giao giữ ải biên cương: một khi đã ra trấn thủ, họ không còn đường lui. Thắng thì giữ đất, thua thì mất mạng. Triều đình không cho phép họ “thử sai rồi rút”. Bởi với những vị trí then chốt, bản thân việc cho phép quay đầu đã là một rủi ro hệ thống.
Quân tốt trong cờ tướng cũng vậy. Nó không được thiết kế để hoàn hảo, mà để nhắc người chơi rằng có những vai trò, khi đã nhận, thì chỉ còn con đường tiến về phía trước. Mỗi bước đi không chỉ là di chuyển quân cờ, mà là chấp nhận hệ quả của quyết định đó.
Điều này làm tôi nhớ đến câu nói “Việc này cứ để tôi/ em lo” của Triển trong phim Lằn Ranh. Khi Triển nói câu đó, anh tự biến mình thành “quân tốt” trong ván cờ của tập thể, không còn quyền lùi lại khi tình hình xấu đi. Câu nói ấy không phải sự quả cảm, mà là sự hiểu rõ luật chơi: vào thời điểm then chốt, nếu anh ta không tiến lên, thế trận sẽ sụp đổ.
Trong nhiều tổ chức, hầu hết con người luôn giữ cho mình khả năng rút lui. Quyết định được chia nhỏ, trách nhiệm được phân tán, rủi ro được đẩy về tương lai. Nhưng khi mọi người đều giữ đường lùi, hệ thống trở nên trì trệ. Không ai sai hoàn toàn, nhưng cũng không ai thực sự chịu trách nhiệm.
Trong nghề ngân hàng, đặc biệt là thẩm định tín dụng, người thẩm định ở một vị trí rất giống quân tốt. Khi hồ sơ vay ở “lằn ranh”, không rõ ràng để từ chối cũng không đủ an toàn để phê duyệt nhanh, một quyết định được đưa ra là không có nút “quay lại”. Không thể biện minh bằng ý định ban đầu hay hoàn cảnh khách quan. Đồng ý hay từ chối đều để lại dấu vết, và nó gắn chặt với trách nhiệm cá nhân của người thẩm định.
Quân tốt không bao giờ được đi lùi không phải vì nó cứng nhắc, mà vì luật chơi buộc nó phải chịu trách nhiệm trọn vẹn cho mỗi bước tiến. Và trong thẩm định tín dụng cũng vậy, giá trị của người làm nghề nằm ở việc khi đứng giữa lằn ranh họ vì tổ chức mà dám tiến lên trong những quyết định khó, hiểu rõ và chấp nhận hệ quả với quyết định của mình.
